Ditzionàriu sardu de tèrmines grammaticales

Italo Svevo

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Sa tribù

 

 

 

I

 

Sa tribù si fiat firmada. Aiat agatadu in mesu a su desertu unu logu mannu ricu de abba, de prados e de àrbures, e, sena lu chèrrere, sena chi nemos lu proponeret, in contu de bi fàghere una de sas pasadas sòlitas de paga dura, aiat postu raighinas in cuddu paradisu, fiat istada abbratzada dae sa terra e no aiat prus ischidu istacare·si·nde. Pariat chi esseret cròmpida a cuddu gradu superiore de evolutzione chi escludet sa vida nòmade; reposaiat de una martza seculare. Sas tendas a pianu a pianu si sunt mudadas in domos; cada membru de sa tribù est divènnidu propietàriu.

E sunt colados sos annos. Alì, unu gherreri inchietu, reberde a sa vida noa, at inseddadu su caddu e at galopadu dae un’ala a s’àtera de su chi isse insistiat a li nàrrere acampada, aboghinende:

“Deo sigo, ponide·mi fatu”.

“E chie nos at a torrare a in segus in sa terra nostra istimada?” at preguntadu sa majoria.

Petzi tando totus ant tentu cussèntzia de apartènnere a cussa terra, e Alì est tzucadu a sa sola.

 

II

 

Hussein, un’òmine sèneghe de sa tribù, deviat detzìdere una chistione pesada intre duos propietàrios de terrinos a làcana. Sa chistione fiat meda cumplicada. Unu de custos duos naraiat chi li tocaiat una parte de s’incùngia de s’àteru, ca, pro isbàgliu, l’aiat traballada isse; sa neghe podiat èssere de s’àteru, chi no aiat ischidu marcare bene su terrinu suo. 

Hussein at pensadu meda, luego at naradu: “Apo a consultare sas leges de sa tribù”.

Sa die a pustis, in su Consìgiu de sos sèneghes, at dèvidu decrarare chi sa lege non previdiat unu casu che cussu. Fiat sa prima borta chi unu massaju pediat giustìtzia, ca in antis no esistiant massajos.

Su Consìgiu de sos sèneghes est andadu a sa pratza de sos comìtzios pùblicos e at cunvocadu totu sos de sa tribù:

“Nois no ischimus fàghere giustìtzia; si calicunu nd’ischit prus de nois, chi faeddet craru”.

Totus sunt istados a sa muda. Sa tribù no aiat ischidu risòlvere cussu problema difìtzile.

 

III

 

E tando Hussein at faeddadu:

“Frades istimados! Sa tribù nostra est rica de totu francu de leges! Pro m’acurtziare su prus possìbile, in custu casu cuncretu, a sa giustìtzia chi non connosco, detzido chi s’incùngia chi at creadu sa cuntierra siat partzida in partes aguale intre sos duos cuntendentes. Pro chi in su tempus benidore sos giùighes nostros potzant evitare finas custa ingiustìtzia minoredda chi amus fatu oe, sa tribù imbiet unu membru suo a istudiare s’organizatzione de sos pòpulos chi dae sèculos tenent un’istrutura sotziale chi nois connoschimus dae annos ebbia.

 Custos a seguru tenent leges chi règulant sos diritos de chie traballat e de chie possedet”.

Totus ant cunsentidu. Aiant cumpresu chi sa tribù deviat creare sa giustìtzia pròpia.

Hussein at sighidu narende a sos duos cuntendentes custas paràulas cuntziliadoras: 

“Unu de bois duos est istadu traitu dae sa tribù chi non li at reconnotu sa giustìtzia chi si li deviat. Non bos dispragat! Forsis sa cuntierra bostra at a èssere ammentada cun reconnoschèntzia dae sos chi ant a bènnere a pustis”.

 

IV

 

Achmed est tzucadu. Sos sèneghes, totus de acordu, l’ant elèghidu comente delegadu de sa tribù. Fiat giòvanu meda ma, pro s’edade sua, fiat ativu e sàbiu a manera istraordinària. Sos profetas (in sa tribù galu bi nd’aiat) naraiant chi fiat destinadu a fàghere crèschere sa richesa e sa glòria de sa tribù; e sos sèneghes, pro rispetu a sos profetas, ant agidu a manera chi sa profetzia benneret a bonu. 

Achmed est tzucadu. Cussente de s’importàntzia de sa missione chi l’aiant incumendadu, cando s’est agatadu solu in caminu, at repìtidu a isse etotu su giuramentu fatu in antis a sos sèneghes: “Patria mia, deo t’apo a batire sa giustìtzia”.

Lòmpidu in Europa, at istudiadu annos e annos, tantu chi de isse si naraiat: Achmed istùdiat cantu una tribù intrea.

 

V

 

Cando est torradu a sa pàtria sua, a pustis de una ausèntzia longa, mancu faladu dae caddu, passende in sas carreras de sa tzitade, s’est abbistu deretu chi sas cunditziones de sa tribù fiant cambiadas meda. Non s’est ispantadu. Fiat naturale chi esseret gasi. Sa lege econòmica non perdiat sa fortza sua nemmancu in su tzentru de su desertu; e sas bellas domiteddas, chi a primu aiant remplasadu sa tendas, fiant iscumpartas pro fàghere logu a palatzos lussuosos e a garràpios lùridos. Passaiant òmines mesu nudos e àteros bestidos de istofas pretziosas.

Achmed s’est adderetadu in sa sedda pro bìdere a tesu. Nono! Su fumajolu de sa fàbrica non si bidiat in logu. 

“Bèngio in tempus pro lu pònnere deo”, at pensadu Achmed.

Sos sèneghes si sunt reunidos pro retzire sas comunicatziones de Achmed.

Ma sa prima assemblea est istada una letzione de giustìtzia pràtica chi Achmed at dadu a sos cumpatriotas suos. Isse aiat agatadu sos benes suos in manos de àtera gente. Nche l’aiant imbiadu a foras pro lu pòdere isrobbare sena presse? 

Sos sèneghes ant reconnotu chi s’osservatzione fiat giusta e ant deliberadu de dare a Achmed sa cantidade de oro chi isse diat àere pòdidu otènnere bendende sas terras suas. 

A Achmed custu però non bastaiat: 

“E comente m’ant a pagare totu su tempus chi apo dedicadu a manera esclusiva a su bene de sa tribù? Deo oe in die dia àere aumentadu cun mannesa cuddu patrimòniu meu; dia possèdere àteras terras e palatzos si, cando creschiant sas propiedades intre bois, deo no essere istadu ausente. Esigo chi a sa cantidade chi m’ant a dare comente indennizatzione, siant agiùnghidos sos interesses de sos interesses in base a unu càrculu chi bos apo a ammustrare”.

Sos sèneghes mustraiant de acunsentire. 

 

VI

 

Ma Hussein, malecontzu comente fiat, s’est postu a sa ritza pro manifestare un’opinione diferente de su totu:

“Su càrculu tuo nois giai lu connoschimus, a dolu mannu. Deves ischire, Achmed, chi sa tribù no est prus sa chi tue as lassadu. Meda mi timo chi su biàgiu tuo siat istadu inùtile, ca nois, oramai, de leges nde tenimus finas tropu. No amus pòdidu isetare chi tue torrares pro las iscrìere, e las amus fatas segundu sas esigèntzias chi nos pariant urgentes, e sighende printzìpios chi nos pariant naturales. Pariat chi custas leges nos deverent giùghere a sa felitzidade, e imbetzes sa tribù de eroes, chi tue as lassadu, est divènnida unu muntone de iscraos viles e de meres prepotentes. Oh! Biadu Alì, chi no at chertu istare inoghe cun nois a coltivare custa terra traitora! Deves ischire chi deo non dormo mancu una note intrea dae su pentimentu de àere cussigiadu sa tribù a lassare sa vida nòmade. Apo chertu isetare sa torrada tua pro leare una detzisione chi nos nde boghet dae custa intzertesa. Si tue nos contas de unu pòpulu, chi, lassada sa vida nòmade, apat ischidu campare prus cuntentu de nois, tando t’apo a fàghere contare sos interesses tuos de sos interesses. Si nono no as a retzire nudda, e nois, gosi ispero, amus a torrare a sa vida nòmade”.

Achmed at pedidu una die de tempus pro meledare. Sa cosa fiat tropu importante pro la risòlvere totu in unu. Sos interesses de sos interesses de su capitale suo deviant produire una summa importante.

 

VII

 

Isse at lèghidu sas leges de sa tribù e b’at agatadu su progetu de totu su chi esistiat in sos Istados modernos prus perfetos. Diat àere pòdidu fàghere unas cantas curretziones o cumpletare. Sentiat unu disìgiu mannu de mustrare s’ischire suo iscriende leges noas chi sa tribù ignoraiat ca sa situatzione econòmica sua, galu rudimentale, non las pediat. Ma isse non fiat macu e non s’est chertu espònnere a èssere befadu. 

Hussein li provocaiat unu rispetu mannu. Custu òmine, chi in tempos colados fiat istadu su prus eròicu de sa tribù, como fiat su prus abbistu, su prus fine. Cuddas leges, chi tzertamente fiant òpera sua, fiant craras, simples. Ditadas pro regulare cuntierras chi sos legisladores connoschiant bene, non teniant peruna contradditzione. Un’ispiritu superiore e simple aiat fissadu sas afinidades e diversidades  pro ogni situatzione.  

Sende gasi Achmed at reconnotu s’impossibilidade de narrere fàulas pro sarbare su dinari suo. Deviat nàrrere sa veridade; e sa veridade – o sa chi isse pensaiat chi fiat – non podiat satisfàghere a Hussein.

Sa note no at leadu sonnu. A mangianile l’est artziada a conca un’idea: “Forsis apo a resèssere a sarbare su dinari meu e cun issu fundare una fàbrica”. 

 

VIII

 

Sa die a pustis. Presentes totu sos sèneghes, at cumintzadu decrarende chi s’istòria de sa tribù àteru non fiat che s’istòria matessi de s’umanidade. A primu, cando fiat nòmade, sa tribù costituiat un’indivìduu ebbia chi gherraiat pro sa vida; como, cun su progressu, cada membru fiat divènnidu unu gherradore a contu suo. Sos prus fortes binchiant e assugetaiant sos prus dèbiles. E fiat unu bene chi esseret gasi. Hussein non si mustraiat dignu de sa càrriga sua, pranghende pro sa sorte de sos perdidores. Cada membru de riguardu at a èssere unu triunfadore verdaderu e sa ratza intrea at a divènnere prus forte e cumpètere cun sos àteros pòpulos in sa cuntierra econòmica. “Su caminu chi seis sighende est su bonu e cale si siat àteru est proibidu. Sas leges nostras non sunt galu perfetas e deo bos chèrgio agiudare a las fàghere prus seguras, ma no a las cambiare. De badas Hussein bos diat chèrrere torrare a pònnere in sa vida nòmade; nemos lu diat sighire”.

Totu custu est su chi nos batis?” at preguntadu Hussein cun tristura. S’infelitzidade de una bona parte de nois est duncas decretada a manera irrevocàbile?”. 

 

IX

 

“Bos bato un’àtera cosa!” at naradu Achmed, prudente. “Bos bato s’ispera. In sa tribù amus a sighire gherrende pro sèculos e sèculos. Issa s’agatat petzi a su cuminzu de sa cuntierra, chi at a divènnere semper prus violenta. Una parte de sa gente, sena nde tènnere curpa, at a èssere cundennada a nche colare su mesu de sa die in ambientes dannosos, a traballare perdende sa salude, su tinu, s’ànima. Ant a divènnere che animales, dispretziados e viles. Issos no ant a tènnere mai sos cantos de sos poetas bostros, ne assòtziu de ideas de sos filòsofos bostros. Lis ant a negare ogni tipu de cultura chi no siat cultura de pitzinnos, e non s’ant a bestire e nen nudrire che òmines. Sa disaura de custos tempos de sos pòveros bostros, obligados a coltivare sas terras bostras, est felitzidade e richesa paragonada a sa sorte de sa rèbula issoro. E petzi tando sa tribù est cròmpida a su livellu de sos tempos. A cumintzare dae cussu momentu – duncas dae inoghe a unos cantos sèculos – at a arbèschere un’època noa. S’òmine, liberadu dae tanta disaura, at a punnare pro un’òrdine nou de sas cosas. Sos mìseros, aunidos dae sas fàbricas – sa disaura issoro – s’ant a alleare e, prenos de ispera, ant a bìdere acurtziende·si sos tempos noos e s’ant a preparare. Luego, bènnidos sos tempos noos, su pane, sa cuntentesa e su traballu ant a èssere de totus”.

“E custos tempos noos, tue los ischis descrìere cun pretzisione, in sas leges?” at preguntadu Hussein anneadu.

 

X

 

“Apo biagiadu meda” at rispostu Achmed “e no apo agatadu finas a como perunu paisu chi esseret lòmpidu a un’organizatzione gasi arta. Una cosa ebbia bos naro: In cuddu tempus benidore lontanu sa terra at a èssere de sa tribù e totu sos òmines vàlidos l’ant a dèvere traballare. S’incùngia at a èssere de totus. Sa pelea no at a tzessare, ca in ue b’at vida b’at pelea, ma s’iscopu de sa pelea no est sa conchista de su pane cotidianu. Custu at a èssere su diritu, comente oe s’àera. Su binchidore in sa pelea no at a tènnere àtera satisfatzione che sa de àere servidu sa tribù”.

“E dìamus dèvere isetare totu cussu tempus pro lòmpere a tanta felitzidade?” at naradu Hussein cun boghe potente. “Tue t’as merèssidu sos interesses de sos interesses”, at annantu dirigende·si a Achmed. “Deves ischire chi sa tribù cheret cumintzare dae sa fine”.

Achmed s’est cuntentadu meda de èssere istadu gosi àbile e at incasciadu s’oro. L’at contadu e at pensadu chi bastaiat pro fundare sa fàbrica, s’ogetu de sos bisos suos, e pròpiu in mesu a sa tribù chi lu pagaiat cumbinta de si èssere liberada dae sa fàbrica. 

 

XI

 

Un’europeu, istracu de sa malasorte de su paisu suo, una die at tzocadu in domo de Hussein e at pedidu de èssere ammissu a fàghere parte de cudda tribù ditzosa. 

“Impossìbile!” at naradu Hussein. “Amus averiguadu chi s’organizatzione nostra no est adata a bois europeos”. 

Ofesu, s’europeu at rispostu: “Non semus forsis istados nois a immaginare sas leges bostras?”.

“Las ais immaginadas, ma non las ischides cumprèndere nen vìvere. Nch’amus dèvidu catzare dae inoghe finas un’àrabu, Achmed a nùmene, chi aiat tentu sa malasorte de si èssere educadu in terras bostras”.